இந்திய சுதந்திரப் போராட்டத்தை சாமானிய மக்களின் பெரும் இயக்கமாக மாற்றிய முன்னணித் தலைவரும், தீவிர தேசியவாதத்தின் தந்தையுமான 'லோக்மான்ய' பால் கங்காதர திலகரின் நினைவு தினம் இன்று (ஆகஸ்ட் 1) அனுசரிக்கப்படுகிறது. இந்திய விடுதலையின் வரலாற்றில் திலகரின் பங்களிப்பு, அவரது இதழியல் பணி, பண்பாட்டு விழிப்புணர்வு மற்றும் வரலாற்றுத் தாக்கம் குறித்து விரிவாகப் பார்க்கலாம்.
1856 ஜூலை 23 அன்று மகாராஷ்டிராவின் ரத்னகிரியில் பிறந்த பால் கங்காதர திலகர், சிறுவயதிலிருந்தே கூர்மையான கணிதப் புலமையையும், சமூக அக்கறையையும் கொண்டிருந்தார். ஆங்கிலேயர் ஆட்சியை ஒருபோதும் நிரந்தரமான ஒன்றாக அவர் ஏற்றுக்கொண்டதில்லை. சுதந்திரப் போராட்டக் காலத்தில் அவர் முழங்கிய "சுயராஜ்யம் (சுய ஆட்சி) எனது பிறப்புரிமை, அதை நான் அடைந்தே தீருவேன்" என்ற புகழ்பெற்ற முழக்கம், நாடு முழுவதும் சுதந்திரத் தீயை மூட்டியது.
ஆங்கிலேயர்களின் பொருளாதாரச் சுரண்டலை மக்களுக்கு வெளிப்படுத்தவும், அரசியல் விழிப்புணர்வை ஏற்படுத்தவும் திலகர் இரண்டு முக்கியப் பத்திரிகைகளைத் தொடங்கினார். மராத்தி மொழியில் 'கேசரி' என்ற பத்திரிகையும், ஆங்கில மொழியில் 'தி மராட்டா' என்ற பத்திரிகையையும் தொடங்கினார். இப்பத்திரிகைகள் மூலம் பிரிட்டிஷ் அரசின் அடக்குமுறைகளை விமர்சித்து அவர் எழுதிய கட்டுரைகள், இந்தியர்களிடையே அச்சத்தைப் போக்கி வீரியத்தை விதைத்தன.
மக்களிடையே ஒற்றுமையையும் தேசபக்தியையும் உருவாக்க, வீடுகளுக்குள் முடங்கிக்கிடந்த 'விநாயகர் சதுர்த்தி' வழிபாட்டைப் பொதுமக்களுக்கான விழாவாக மாற்றினார். மேலும் 'சத்ரபதி சிவாஜி ஜெயந்தி' விழாவையும் மக்கள் திருவிழாவாக ஒருங்கிணைத்து, அரசியல் கருத்துக்களைக் கொண்டு சேர்க்கும் களமாகப் பயன்படுத்தினார்.
லாலா லஜபதி ராய் (பஞ்சாப்), பால் கங்காதர திலகர் (மகாராஷ்டிரா), பிபின் சந்திர பால் (வங்காளம்) ஆகிய மூவரும் இணைந்து 'லால் - பால் - பால்' கூட்டணி உருவாக்கினர். வங்கப் பிரிவினைக்கு எதிராக அந்நியப் பொருட்களைப் புறக்கணிக்கும் 'சுதேசி இயக்கத்திற்கு' திலகர் வலுவான தலைமை தாங்கினார்.
1916-இல் அன்னி பெசண்ட் அம்மையாருடன் இணைந்து 'தன்னாட்சி இயக்கத்தை' திலகர் தொடங்கினார். இது கிராமங்கள் தோறும் தன்னாட்சிக் கருத்தைக் கொண்டு சேர்க்க உதவியது.
பிரிட்டிஷ் அரசு திலகருக்கு 'இந்திய அமைதியின்மையின் தந்தை' என்று பெயரிட்டது. புரட்சியாளர்களை ஆதரித்து எழுதியதற்காக அவர் மீதான தேசத்துரோக வழக்குகளின் கீழ், பர்மாவின் (தற்போதைய மியான்மர்) மண்டாலே சிறையில் 6 ஆண்டுகள் அடைக்கப்பட்டார். சிறையில் இருந்த காலத்தில் அவர் எழுதிய 'கீதா ரஹஸ்யம்' என்ற நூல், பகவத் கீதையின் கடமை மற்றும் தியாகக் கருத்துக்களை விளக்கும் ஒரு தலைசிறந்த படைப்பாக இன்றளவும் போற்றப்படுகிறது.
1920 ஆகஸ்ட் 1 அன்று மும்பையில் திலகர் காலமானார். அவரது இறுதி ஊர்வலத்தில் 2 லட்சத்திற்கும் அதிகமான பொதுமக்கள் கலந்துகொண்டனர். திலகரின் மறைவுக்குப் பிறகுதான் மகாத்மா காந்தி இந்திய சுதந்திரப் போராட்டத்தின் அடுத்தகட்டப் பொறுப்பை ஏற்றுக்கொண்டார். நாட்டின் இளம் தலைமுறையினருக்கு வீரியமிக்க தேசிய உணர்வை விதைத்த திலகரை, பண்டிட் ஜவஹர்லால் நேரு "இந்தியப் புரட்சியின் தந்தை" என்றும், மக்கள் அன்போடு 'லோக்மான்ய' (மக்களால் தலைவராக ஏற்றுக்கொள்ளப்பட்டவர்) என்றும் அழைத்து கவுரவித்தனர்.