ஆதி திருவரங்கம் கோவிலில் உள்ள பெருமாள் ரங்கநாத பெருமாள் என்றும், தாயார் ரங்கநாயகித் தாயார் என்றும் அழைக்கப்படுகின்றனர்.
மூலவர் திருமேனி நவபாஷாணத்தால் ஆனது என்பதால், அவருக்குத் திருமஞ்சனம் செய்யப்படா மல் தைலக்காப்பு மட்டுமே செய்யப்படுகிறது.
சுமார் 5 ஏக்கர் பரப்பளவில் அமைந்துள்ள இக்கோவில் திராவிடக் கட்டிடக்கலையில் கட்டப்பட்டுள்ளது. சோழர்கள் மற்றும் விஜயநகர அரசர்களால் இக்கோவில் திருப்பணிகள் செய்யப்பட்டுள்ளன. இங்குள்ள ராஜகோபுரம் மற்ற கோவில்களைப் போல உயரமாக இல்லாமல் சமதளமாக (மொட்டை கோபுரம்) காணப்படுவது ஒரு சிறப்பம்சமாகும்.
இங்குள்ள 29 அடி நீள மூலவர் சிலை நவபாஷாணத்தால் ஆனது. இதனால் சிலைக்குத் தண்ணீர் கொண்டு அபிஷேகம் செய்யப்படுவதில்லை, அதற்குப் பதிலாக வருடத்திற்கு ஒருமுறை மட்டுமே தைலக்காப்பு உற்சவம் நடைபெறும்.
மூலவர் “பெரிய பெருமாள்” (29 அடி) என்பதால், அவருக்குரிய கதிர்வீச்சும், சக்தியும் கோபுரக் கலசங்களால் சிதறடிக்கப்படக் கூடாது என்பதற்காகவே, முற்காலத்தில் திட்டமிட்டே மொட்டை கோபுரமாக விடப்பட்டதாக ஒரு ஐதீகம் கூறப்படுகிறது.
இக்கோபுரத்தின் எஞ்சிய பகுதிகளில் உள்ள சிற்ப வேலைப்பாடுகள் விஜயநகரப் பேரரசின் கலைநயத்தைக் கொண்டிருக்கின்றன. குறிப்பாக, தூண்களில் உள்ள “யாளி” சிற்பங்கள் மற்றும் போர்வீரர்களின் சிலைகள் தனித்துவமானவை.
வரலாற்று ஆய்வாளர்களின் ஒரு கருத்தின்படி, தென்பெண்ணை ஆற்றங்கரையில் அமைந்துள்ள இக்கோவில், அந்நியப் படையெடுப்புகளின் போது எதிரிகளின் கண்ணில் படாமல் இருக்க வேண்டும் என்பதற்காகவே (மறைவிடமாக இருக்க) கோபுரம் உயரமாகக் கட்டப்படவில்லை என்று கூறப்படுகிறது.
கிருத யுகத்தில் வாழ்ந்த சுருதகீர்த்தி எனும் மன்னன், தர்மநெறி தவறாமல் ஆட்சி செய்தான். அவனது வேண்டுகோளுக்கிணங்க, பெருமாள் இங்கு பள்ளி கொண்ட கோலத்தில் (ரங்கநாதராக) நிரந்தரமாக எழுந்தருளி அருள் பாலிக்கத் தொடங்கியதாகக் கூறப்படுகிறது.
தேவர்களின் சிற்பியான விஸ்வகர்மா (தேவதச்சன்), பெருமாளின் பிரம்மாண்டமான திருவுருவத்தை (சுமார் 15 அடி நீளம்) கிருத யுகத்திலேயே வடிவமைத்து பிரதிஷ்டை செய்ததாக ஐதீகம். இந்த நிகழ்வுகள் அனைத்தும் இத்தலம் ஸ்ரீரங்கத்தை விடப் பழமையானது (ஆதியானது) என்பதற்கான ஆதாரங்களாகக் கருதப்படுகின்றன.
தற்போதைய கோவிலின் பெரும்பகுதி மற்றும் அதன் அடிப்படை அமைப்பு திராவிடக் கட்டடக்கலை முறையில் இடைக்கால சோழர்களால் வடிவமைக்கப்பட்டதாகக் கருதப்படுகிறது.
தென்பெண்ணை ஆற்றின் தென்கரையில் அமைந்துள்ள இந்தக் கோவிலின் கருவறை மற்றும் அதன் சுற்றுப்பகுதிகள் சோழர் காலத்துக் கலைநயத்துடன் அமைக்கப்பட்டன.
இக்கோவிலில் உள்ள சில கல்வெட்டுகள் சோழர் காலத்து ஆட்சி மற்றும் அவர்கள் வழங்கிய நிவந்தங்கள் (நிலம், கொடைகள்) பற்றிய தகவல்களைக் கொண்டுள்ளதாக வரலாற்று ஆய்வாளர்கள் குறிப்பிடுகின்றனர்.
முற்காலத்தில் சிறிய அளவில் இருந்த கோவிலை, சோழர்கள் ஒரு முழுமையான வழிபாட்டுத் தலமாக மாற்றியமைத்தனர்.
சோழர்களுக்குப் பிறகு விஜயநகர அரசர்கள் இக்கோவிலை 5 ஏக்கர் பரப்பளவிற்கு விரிவாக்கம் செய்து, உயரமான மதில் சுவர்கள் மற்றும் புகழ்பெற்ற தானியக் களஞ்சியத்தைக் கட்டினர்.
